از نظر تكاملي طبق يافته هاي فسيلي ، منشاء اسبهاي امروزي از پستاندار كوچكي
تحت عنوان ائوهيپوس كه شباهت زيادي به روباه داشته و مربوط
به حدود ششصد ميليون سال قبل ، يعني دوران ائوسن از نظر
زمين شناسي است و چنين بر مي آيد كه از نظر تكاملي اسبهاي
امروزي درطي ميليونها سال از اين پستاندار كوچك منشاء
گرفته اند .
قد اين جانور در حدود 30 الي 35 سانتيمتر بوده و گسترش
جهاني داشته است . بدن آن گرد و داراي پشتي خميده بوده و
در هنگام راه رفتن از كف پنجه هاي خود استفاده مي كرده است
. در اندام حركتي قدامي خود 4 انگشت و در اندامي خلفي خود
3 انگشت داشته است .حدود 13 نوع از اين جاندار در بخشهاي
مختلف آمريكاي شمالي و انگلستان ، سيوئيس ، فرانسه و بلژيك
يافته شده است .
بنابر كشفيات بعمل آمده نه تنها طويل شده و نيز كاهش
تعداد تدريجي اندامهاي حركتي اسب استنباط مي شود ، بلكه
تغييراتي كه بصورت طولاني شدن گردن و جمجمه همراه با تغيير
عادات چرا كردن ( مانند خوردن ميوه هاي آبدار كه در بالاي
سطح زمين رشد مي كنند ) به رژيم علف خواري ( خوردن علف هاي
خشبي و سخت از سطح زمين ) ايجاد شده را مي توان بر گرفت .
گرچه اولين فسيل يافت شده از ائوهيپوس به ثبت رسيده است ،
ولي به جرات مي توان گفت كه اين جانور كوچك اندام از يك
دودمان اصلي پستاندار كه داراي 5 انگشت بوده تكامل يافته
است .
پس از گذشت ميليونها سال انواع تكامل يافته اين حيوان (
حدود 57 ميليون سال ) بنام تك سميان دوران پليوسن تحت نام
پليوهيپوس شكل گرفت اند .
يافته هاي باستان شناسي در ايران توسط آقاي ماكنم ، يكي از
معاونان دومرگان باستان شناس معروف ، فسيل يك نوع اسب تحت
عنوان هيپاريون در سال 1904 ميلادي در ناحيه مرزه چال
مراغه بدست آمده است كه مربوط به اواخر دوران سوم زمين
شناسي يعني پليوسن و قبل از فوارن آتشفشان سهند ( بيش از
يك ميليون سال قبل ) مي باشد .
با آغاز دوره يخبندان در كره زمين و تغييرات جوي انواع
مختلف پليوهيپوس مهاجرتهاي گسترده اي به قاره هاي قديم (
آسيا ، اروپا و آفريقا ) آغاز كردند . بنابر دلايلي كه
هنوز روشن نيست قاره آمريكا بطور ناگهاني و پس از قطع
ارتباط آن با قاره هاي قديم ، از وجود پليوهيپوس پاك گرديد.
انواع مختلف پليوهيپوس در طي مهاجرتهاي خود در بخشهاي
آفريقا و اروپا و آسيا پراكنده شدند و منشاء انواع مختلف
گور خر ، خر و چهار تيپ از اجداد اوليه اسبهاي امروزي
گرديدند .
بنابر اين اسبهاي امروزي داراي چهار جد اوليه هستند و از
نظر تاريخي فلات ايران منطبق بر محدوده جغرافيائي پراكندگي
دو نوع از انواع چهار گانه اين اجداد محسوب مي شود .
اسبهاي نژاد تركمن و كاسپين موجود در اين سرزمين پس از
گذشت قريب به يك ميليون سال از پيدايش آن دو نوع اجداد
اوليه اسب ، هنوز بعنوان شبيه ترين اسبهاي موجود در جهان
به اجداد فوق محسوب مي شود و مورد توجه خاص جهانيان و
پژوهشگران قرار گرفته است .
